Van Valisi Haydar Hilmi Vaner Bey

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminde önemli devlet adamlarından biri olan Haydar (Vaner) Bey, Karadağ sınırları içerisinde bulunan Podgorica şehrinde 22 Nisan 1873 tarihinde doğdu. Eğitim hayatına İşkodra’da Mebâdi-i Ulum ’da (İlkokul) başladı. Bu okulu başarı ile bitirdikten sonra sırasıyla Musul Mekteb-i Rüşdiyesi, Mekteb-i Mülkiye-i şahane-i İdadi ve Âli kısımlarında eğitimine devam etti. 14 Temmuz 1889’da Mekteb-i Mülkiye-i Şahane ’den âlâ derecesiyle mezun olan Haydar Bey, memuriyet hayatına Van Vilayeti Maiyet Memuru olarak başladı. 18 Nisan 1901 tarihinde Van Vilayeti ’ne bağlı Hakkâri Sancağının merkez kazası olan Çölemerik Kazası Kaymakamlığı’na tayin olan Haydar Bey, bu vazifeden sonra sırasıyla 24 Aralık 1904 tarihinde Gevaş Kazası Kaymakamlığı’na, 1 Ocak 1906 tarihinde Van Vilayeti Çıtak (Çatak) Kazası Kaymakamlığı’na, 29 Aralık 1907 tarihinde Kosova Vilayetinin Metroviçe Kazası Kaymakamlığı’na tayin edildi.

28 Ağustos 1909’da Makedonya sınırları içerisinde Üsküp yakınlarındaki Köprülü Kazası Kaymakamlığı’na tayin edildiyse de bu göreve başlamadan, 8 Eylül 1909’da Mülkiye Müfettişliği vazifesine getirildi. Mülkiye Müfettişliği görevinde yaklaşık dört yıl kalan Haydar Bey, Edirne Vilayeti ‘ne bağlı Kırkkilise (Kırklareli) Sancağına 23 Eylül 1913 tarihinde mutasarrıf olarak atandı. 10 Haziran 1914 tarihinde Maraş Mutasarrıflığına tayin edilen Haydar Bey, bu görevde on dört gün kaldıktan sonra 24 Temmuz 1914 tarihinde Birinci Sınıf Mülkiye Müfettişliği ’ne atandı fakat lüzum gereği 6 Temmuz 1914 tarihinde tekrar Maraş Mutasarrıflığına tayin edildi. 30 Kasım 1914 tarihinde ise Urfa Mutasarrıflığına becayişle nakledildi.

Haydar Bey, mutasarrıflık vazifelerinden sonra, 24 Şubat 1915’te Musul Valiliği’ne, 12 Eylül 1917’de Bitlis Valiliği’ne, 31 Aralık 1917’de de Diyarbakır Valiliği’ne ve nihayet 17 Mart 1918 tarihinde Van Vilayeti ‘ne tayin edildi. Haydar Bey, Van’a tayin edilir edilmez Van’ın kurtarılması için IV. Kolordu Kumandanı Ali İhsan (Sabis) Paşa ile irtibata geçmiş, bölge hakkında bilgi alışverişinde bulunmuştu. Ali İhsan Paşa da birliklerine Van ve çevresini Ermenilerden kurtarılması emrini vermişti.

Yaklaşık olarak 1,5 yıl valilik yaptığı Van’dan ayrılan Haydar Bey’in, Van Valiliği’nden sonraki yaşantısı kısaca şu şekildedir: Erzurum’da Kazım Karabekir Paşa ile görüşen Haydar Bey, onun ısrarı üzerine Mamüratülaziz valiliğini kabul etti. 22 Eylül 1919’da Mamüratülaziz’e gelerek vali vekilliği görevine başladı229. Bu arada İstanbul Hükümeti’nin de Mamüratülaziz’e Muharrem Mümtaz Bey’i vali olarak ataması üzerine, 6 Ekim 1919’da Mamüratülaziz’den ayrılarak Sivas’a gitti. Sivas’ta bulunan Mustafa Kemal Paşa, Haydar Bey’in Diyarbakır Vilayeti ‘ne atanmasını gündeme getirse de onun bu tayin konusunda mütereddit davranması nedeniyle bu atama gerçekleşmedi. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa, birlikte çalışmak için onun Sivas’ta kalmasını istedi.

Haydar Bey de 16 Kasım 1919’da Sivas’ta başlayan Heyet-i Temsiliye çalışmalarına katıldı. Daha sonra Misak-i Millînin kabul edildiği Son Osmanlı Mebuslar Meclisi’ne, Van Mebusu olarak seçildi. İngilizlerin 16 Mart 1920’de Mebusan Meclisi’ni dağıtması üzerine, Mazhar Müfit (Kansu) ile birlikte Beyrut’a kaçtı. Burada yaklaşık bir ay kadar kalan Haydar Bey, 30 Nisan 1920’de Ankara’ya gelerek, 1 Mayıs 1920’de TBMM’ye Van Mebusu olarak katıldı. Van Mebusluğu uhdesinde kalmak şartı ile Konya Valiliği’ne atandı ve 10 Temmuz 1920’de bu göreve başladı. 28 Kasım 1920 tarihinde Konya Valiliği’nden istifa eden Haydar Bey, 16 Nisan 1923’e kadar Van Mebusluğu devam etti. Ancak ikinci Meclis’e seçilemedi. Devlet görevinden ayrıldıktan sonra ticaret gibi değişik işlerle uğraştı ve 26 Mart 1954 yılında vefat etti. (3)

Kaynak: Mehmet Selim Mardin