Dr. Mine Kılavuz Ongün
Köşe Yazarı
Dr. Mine Kılavuz Ongün
 

Kentin Hafızasından-5: Hikayeleriyle Halk Oyunları ve Türkülerden Örnekler

Van ve yöresi coğrafi ve tarihi özellikleri ve çeşitli kültürlerin bir arada olmasının bir sonucu olarak, halk oyunları açısından zengin bir varyasyona sahip. Halk oyunları da, renkli kıyafetleri, hikâyeleri, figürleriyle dikkat çekicidir. Figürleri anlatmak yerine izlemek daha yerinde olur. Bu oyunlardan bazılarının hikayelerini gelin hafızalardan dinleyelim:   LORKE: Rus işgalinden önce Van'da her yıl Türklerle İranlılar arasında güreş müsabakaları yapılırmış. Mayıs'ın on beşinde yapılan bu müsabakalara İranlı Ethem Pehlivan da katılır ve rakiplerini yenerek ortaya konan parayı alır gidermiş. Bu durum, zamanın Van Valisi Haydar Bey'i çok üzermiş. 1917 yılı müsabakalarında Ethem Pehlivan yarışmacıları yenerek yeni rakip istemiş. Van'ın Timar Bucağı'na bağlı Şenkara (Gülsünler) köyünden Osman Ağa valinin önüne gelerek: -Devletli valim izin verirse, bu Ethem Pehlivanla görüşeceğim, o kadar Ayran Aşı içtim ki, karnım şişmiş, bunu hazmetmem lazım, demiş. Vali izin vermiş. Meydana çıkmış ve Ethem Pehlivanı tuttuğu gibi yere vurmuş. O esnada gençler Osman Ağa'nın ağzından çıkan ayran aşı türküsüyle oynamaya başlamışlar. Lorke (Ayran Aşı) Oyunu türküsü şöyledir:" Lorke, lorke, hanımı lorke Ayran içmiş karnı şişmiş, hanımı lorke. İran'dan gelmiş adı Ethem'dir. Çayırlar üzerine dikilmiş bir bedendir. Vurulmuş sırt üstü vali önüne Bir dahi gelmeyecek bu meydanedir..."   KERSİ: Dünya Harbinden önce Türklerle Ermeniler bir arada yaşarken Ermenilerin çoğu Türklere işçilik yaparlarmış. Van'ın Timar Bucağına bağlı Şıhkaya Köyü'nde Ömer Efendi diye tanınan cana yakın mahalli bir halk şairi yaşarmış. Bahar mevsimin de bir gün, kağnısına buğday yükleyerek hizmetkârı Ermeni Kersi'yi de yanına alarak Muradiye yakınındaki su değirmenine öğütmeye götürmüş. Bendimahi denilen yerde istirahat molası vermiş. O esnada pancar toplamaya çıkan bir grup kadınlı kızlı kafile kağnıya yaklaşıp Ömer ' e selam vermişler. Çok güzel bir kız Ömer 'e yaklaşıp adını sormuş. Kağnıdaki sazı görünce benim için bir hava okur musun deyince Ömer sazı almış eline, "Bendimahi Bend üstüne, Sunalar hey sunalar. Yârim geldi kendüstüne, sunalar hey sunalar..." Türküyü bitiren Ömer'i bir düşüncedir alır. Bunu fark eden Kersi: "Ağam sen çok içerledin, izin verirsen ben bir halay çekeyim der ve başlar oynamaya. Kersi'nin halayında Van Gölü'nün coşkulu dalgalarının sembolize edildiğini gören Ömer sazını alır ve devam eder: "Vangölü dalgalandı, elin ver elime Kersi Yüreğim parçalandı, elin ver elime Kersi. Vakti geldi gider Sunam, Elin ver elime Kesri Vangölü coşa geldi, elin ver elime Kersi" (Yüzüncü yıl Üniversitesi - Van kütüğü)   KELEKVAN (Derleyen: Fevzi Levendoğlu) Eskiden doğudaki büyük ırmaklarda ulaşım, kelek adı verilen sallarla yapılırmış. Van'a has bir şekilde yapılan Keleğe de Kelekvan denirmiş. Şeyhkara (Gülsünler) Köyünden geçen çayda köy ahalisi kestikleri ağaçları taşımak için keleğe yüklerler, kendileri de üzerine biner ve karşıdan karşıya geçerlermiş. Oyunun figürlerinde keleğin dalgalı sudaki yayvan  yayvan ileri geri gidişi  işlenir: "Keleğim yana gider, döner Van 'a gider. Kelek evin yıkılsın, Yolum İran'a gider… Su iner meste gider, Dolanır dosta gider, Keleğim taşa vurdum, Yüreğim yana gider."   NAGİDİ (PAPURİ) Erciş'te birbirine sevdalı iki genç varmış. Delikanlı fakirmiş, kızın babası kızını fazla başlık parası veren birine vermiş. Kızın yalvarmalarına karşılık "Na gibi" (Olmaz ) dermiş. Delikanlı düğünde gelip kızın penceresinin altında şu maniyi söylemiş: "Pencereden düşesen, Sıyrılasan düşesen, Sen bana çok çektirdin, Bir zalıma düşesen."  Damadın akrabaları delikanlıyı yakalayıp idam ederler. Sevdiğinin asıldığını gören kız feryad figan edip.  "Sevdiğim Erciş hara, Saçını bağda tara, Bir kız için oğlanı, Çektiler doya dara" diyerek bıçağı göğsüne saplar ve ölür. Bu gençlerin mezarları yan yana kazılır ve üstüne türbe yapılır.   BABLEKAN Bu oyunda karlı bir günde tipiye yakalanan bir kafilenin canlarını kurtarmak için sarfettikleri çaba anlatılır. Olay Gani Sibbi civarında bir dağda cereyan eder. Tipi çıkar, kafile tipiden kurtulalım derken, çığ tehlikesiyle karşılaşır ve bazıları çığ altında kalır. Hiç ümitsizliğe kapılmadan arkadaşlarını kurtarmaya çalışırlar. Sağ salim kurtarmaya da muvaffak olurlar. Bir süre sonra tipi diner, güneş çıkar.  Kafile bu oyunu oynamaya başlar.   ALİ PAŞA AĞIDI Birkaç örnekle andığımız halk oyunlarının türkülerinin yanı sıra bir de ağıt vardır ki, onun hikâyesi de oldukça dokunaklı bir şekilde sözlerine yansımıştır. Bu ağıt Ali Paşa Ağıtı'dır: "1907 tarihinde Tahir Paşa'dan açılan Van Valiliğine tarihte "Adliyeci " diye anılan Ali Paşa atanır. Çok faal ve cesur bu yöneticiye Van halkı kısa sürede ısınır ve bağlanır. Ancak bu cesur ve çalışkan vali İstanbul'daki sefaretlerin baskı ve dayatmaları ile daha senesi dolmadan görevinden azledilir. Van halkının bu azli durdurma yolundaki başvurularını İstanbul baştan savar. Yeni valiyi beklemeden,  Batum'dan deniz yoluyla İstanbul 'a gitmek için Batum'a gelen Ali Paşa burada komitacılarca şehit edilir. Ağıt bu olay üzerine yakılır: "Karavanaya vurdular Yüzbaşılar darıldılar Darılmayın yüzbaşılar Ali Paşa'yı vurdular   Üç atım var, biri binek Aradaşlar kalın gidek Ali Paşa'yı vurdular Yavrusuna haber edek   Paşa giyer iki kürkü Biri samur biri tilki Ali Paşa'yı vurdular Harap oldu Van'ın mülkü   Arpa ektim, biçemedim Bir düş gördüm, seçemedim Alışmışam soğuk suya Issı sular içemedim"
Ekleme Tarihi: 08 Ocak 2020 - Çarşamba

Kentin Hafızasından-5: Hikayeleriyle Halk Oyunları ve Türkülerden Örnekler

Van ve yöresi coğrafi ve tarihi özellikleri ve çeşitli kültürlerin bir arada olmasının bir sonucu olarak, halk oyunları açısından zengin bir varyasyona sahip. Halk oyunları da, renkli kıyafetleri, hikâyeleri, figürleriyle dikkat çekicidir.

Figürleri anlatmak yerine izlemek daha yerinde olur. Bu oyunlardan bazılarının hikayelerini gelin hafızalardan dinleyelim:

 

LORKE:

Rus işgalinden önce Van'da her yıl Türklerle İranlılar arasında güreş müsabakaları yapılırmış. Mayıs'ın on beşinde yapılan bu müsabakalara İranlı Ethem Pehlivan da katılır ve rakiplerini yenerek ortaya konan parayı alır gidermiş. Bu durum, zamanın Van Valisi Haydar Bey'i çok üzermiş. 1917 yılı müsabakalarında Ethem Pehlivan yarışmacıları yenerek yeni rakip istemiş. Van'ın Timar Bucağı'na bağlı Şenkara (Gülsünler) köyünden Osman Ağa valinin önüne gelerek:

-Devletli valim izin verirse, bu Ethem Pehlivanla görüşeceğim, o kadar Ayran Aşı içtim ki, karnım şişmiş, bunu hazmetmem lazım, demiş.

Vali izin vermiş. Meydana çıkmış ve Ethem Pehlivanı tuttuğu gibi yere vurmuş. O esnada gençler Osman Ağa'nın ağzından çıkan ayran aşı türküsüyle oynamaya başlamışlar. Lorke (Ayran Aşı) Oyunu türküsü şöyledir:"

Lorke, lorke, hanımı lorke

Ayran içmiş karnı şişmiş, hanımı lorke.

İran'dan gelmiş adı Ethem'dir.

Çayırlar üzerine dikilmiş bir bedendir.

Vurulmuş sırt üstü vali önüne

Bir dahi gelmeyecek bu meydanedir..."

 

KERSİ:

Dünya Harbinden önce Türklerle Ermeniler bir arada yaşarken Ermenilerin çoğu Türklere işçilik yaparlarmış. Van'ın Timar Bucağına bağlı Şıhkaya Köyü'nde Ömer Efendi diye tanınan cana yakın mahalli bir halk şairi yaşarmış. Bahar mevsimin de bir gün, kağnısına buğday yükleyerek hizmetkârı Ermeni Kersi'yi de yanına alarak Muradiye yakınındaki su değirmenine öğütmeye götürmüş. Bendimahi denilen yerde istirahat molası vermiş. O esnada pancar toplamaya çıkan bir grup kadınlı kızlı kafile kağnıya yaklaşıp Ömer ' e selam vermişler. Çok güzel bir kız Ömer 'e yaklaşıp adını sormuş. Kağnıdaki sazı görünce benim için bir hava okur musun deyince Ömer sazı almış eline, "Bendimahi Bend üstüne, Sunalar hey sunalar. Yârim geldi kendüstüne, sunalar hey sunalar..." Türküyü bitiren Ömer'i bir düşüncedir alır. Bunu fark eden Kersi: "Ağam sen çok içerledin, izin verirsen ben bir halay çekeyim der ve başlar oynamaya. Kersi'nin halayında Van Gölü'nün coşkulu dalgalarının sembolize edildiğini gören Ömer sazını alır ve devam eder: "Vangölü dalgalandı, elin ver elime Kersi

Yüreğim parçalandı, elin ver elime Kersi.

Vakti geldi gider Sunam, Elin ver elime Kesri

Vangölü coşa geldi, elin ver elime Kersi"

(Yüzüncü yıl Üniversitesi - Van kütüğü)

 

KELEKVAN (Derleyen: Fevzi Levendoğlu)

Eskiden doğudaki büyük ırmaklarda ulaşım, kelek adı verilen sallarla yapılırmış. Van'a has bir şekilde yapılan Keleğe de Kelekvan denirmiş. Şeyhkara (Gülsünler) Köyünden geçen çayda köy ahalisi kestikleri ağaçları taşımak için keleğe yüklerler, kendileri de üzerine biner ve karşıdan karşıya geçerlermiş. Oyunun figürlerinde keleğin dalgalı sudaki yayvan  yayvan ileri geri gidişi  işlenir: "Keleğim yana gider, döner Van 'a gider. Kelek evin yıkılsın, Yolum İran'a gider… Su iner meste gider, Dolanır dosta gider, Keleğim taşa vurdum, Yüreğim yana gider."

 

NAGİDİ (PAPURİ)

Erciş'te birbirine sevdalı iki genç varmış. Delikanlı fakirmiş, kızın babası kızını fazla başlık parası veren birine vermiş. Kızın yalvarmalarına karşılık "Na gibi" (Olmaz ) dermiş. Delikanlı düğünde gelip kızın penceresinin altında şu maniyi söylemiş: "Pencereden düşesen, Sıyrılasan düşesen, Sen bana çok çektirdin, Bir zalıma düşesen."  Damadın akrabaları delikanlıyı yakalayıp idam ederler. Sevdiğinin asıldığını gören kız feryad figan edip.  "Sevdiğim Erciş hara, Saçını bağda tara, Bir kız için oğlanı, Çektiler doya dara" diyerek bıçağı göğsüne saplar ve ölür. Bu gençlerin mezarları yan yana kazılır ve üstüne türbe yapılır.

 

BABLEKAN

Bu oyunda karlı bir günde tipiye yakalanan bir kafilenin canlarını kurtarmak için sarfettikleri çaba anlatılır. Olay Gani Sibbi civarında bir dağda cereyan eder. Tipi çıkar, kafile tipiden kurtulalım derken, çığ tehlikesiyle karşılaşır ve bazıları çığ altında kalır. Hiç ümitsizliğe kapılmadan arkadaşlarını kurtarmaya çalışırlar. Sağ salim kurtarmaya da muvaffak olurlar. Bir süre sonra tipi diner, güneş çıkar.  Kafile bu oyunu oynamaya başlar.

 

ALİ PAŞA AĞIDI

Birkaç örnekle andığımız halk oyunlarının türkülerinin yanı sıra bir de ağıt vardır ki, onun hikâyesi de oldukça dokunaklı bir şekilde sözlerine yansımıştır.

Bu ağıt Ali Paşa Ağıtı'dır: "1907 tarihinde Tahir Paşa'dan açılan Van Valiliğine tarihte "Adliyeci " diye anılan Ali Paşa atanır. Çok faal ve cesur bu yöneticiye Van halkı kısa sürede ısınır ve bağlanır. Ancak bu cesur ve çalışkan vali İstanbul'daki sefaretlerin baskı ve dayatmaları ile daha senesi dolmadan görevinden azledilir. Van halkının bu azli durdurma yolundaki başvurularını İstanbul baştan savar. Yeni valiyi beklemeden,  Batum'dan deniz yoluyla İstanbul 'a gitmek için Batum'a gelen Ali Paşa burada komitacılarca şehit edilir. Ağıt bu olay üzerine yakılır:

"Karavanaya vurdular

Yüzbaşılar darıldılar

Darılmayın yüzbaşılar

Ali Paşa'yı vurdular

 

Üç atım var, biri binek

Aradaşlar kalın gidek

Ali Paşa'yı vurdular

Yavrusuna haber edek

 

Paşa giyer iki kürkü

Biri samur biri tilki

Ali Paşa'yı vurdular

Harap oldu Van'ın mülkü

 

Arpa ektim, biçemedim

Bir düş gördüm, seçemedim

Alışmışam soğuk suya

Issı sular içemedim"

Yazıya ifade bırak !
Okuyucu Yorumları (0)

Yorumunuz başarıyla alındı, inceleme ardından en kısa sürede yayına alınacaktır.

Yorum yazarak Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve vansesigazetesi.com sitesine yaptığınız yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan tüm yorumlardan site yönetimi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.
Sitemizden en iyi şekilde faydalanabilmeniz için çerezler kullanılmaktadır, sitemizi kullanarak çerezleri kabul etmiş saylırsınız.