Yazı Detayı
10 Temmuz 2018 - Salı 15:47
 
1946-1950 tarihleri arasında Van'da Demokrat Parti
Cem Öksözoğlu
cemoksuzoglu@hotmail.com
 
 

Bu haftaki yazımızda Türkiye'de çok partili hayata geçişte önemli bir kırılmayı gerçekleştiren Demokrat Parti'nin 1946-1950 yılları arasında Van'da yapmış olduğu faaliyetlere kısaca değinmeye çalışacağız.

 

Dörtlü takririn reddedilmesi sonucunda 7 Ocak 1946 tarihinde Cumhuriyet Halk Partisi'nden ayrılan Refik Koraltan, Adnan Menderes, Celal Bayar ve Fuat Köprülü tarafından kurulan Demokrat Parti, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk çok partili seçimlerinde(1946 seçimleri)başarısız olsa da 14 Mayıs 1950 tarihinde yapılan seçimlerde büyük başarı göstererek 23 yıllık Cumhuriyet Halk Partisi iktidarına son vermiştir. Türkiye 1950-1960 tarihleri arasında Demokrat Parti idaresinde yönetilmiştir. İşte bu minvalde 1946-1950 yılları arası Demokrat Parti'nin Van'da yapmış olduğu çalışmalar yazımızın ana temasını oluşturmaktadır.

DP, kuruluşunun ardından tüm yurtta teşkilatlanma çalışmalarını başlatmış;  teşkilatlanmada uygun gördüğü il ve ilçelere 3 kişiden 7 kişiye kadar Müteşebbis Heyet kurmuştu. Celal Bayar,"Türkiye'nin dört tarafından partimizin şubelerini açmak için müracaatlar yapılıyordu. Önümüzdeki seçimlere bir yıldan fazla bir zaman olduğu için, teşkilatın kurulması işini aceleye getirmek istemiyor, partimize girmek isteyenlerin üzerinde titizlikle duruyorduk" diyerek taşra teşkilatlanmasının büyük bir titizlikle yürütüldüğünü ifade etmişti.

 

DP kurucuları, Anadolu'nun çeşitli yerlerine dağılarak teşkilatlanma çalışmalarını yerinden takip etmişlerdi. DP İstanbul İl Başkanı Kenan Öner teşkilatlanma çalışmalarını çok zor şartlarda sürdürdüklerini, maddi imkânsızlıklar ve teşkilatlanmayı üstlenecek işi bilen kişileri bulmakta zorluk yaşadıklarını belirtmişti. Teşkilatlanma ilk dönemlerde oldukça yavaş ilerlemiş, parti halk arasında ilgi görmüş; fakat teşkilatlanma girişimlerini sürdürenler bazı yerlerde valilerin engelleriyle karşılaşmışlardı. Ahmet Emin Yalman " İlk zamanlarda genişleme imkânları şiddetli baskı altında idi. Her nerede teşkilat kurmak üzere bir müteşebbis heyet getirilse, bu heyet tek parti devrinin valileri ve CHP ocakları tarafından türlü türlü yollardan korkutuluyor, çekilmeye zorlanıyordu"  diyerek bu düşünceyi doğrulayan yönde bir ifade kullanmıştı.

 

Celal Bayar, teşkilatlanma çalışmalarıyla ilgili, "Partimizin yurt içinde serpilip gelişmesi yolundaki çalışmalarımızdan bugüne kadar aldığımız netice bizi memnun etmektedir. Ağır ve dikkatli hareket etmemize rağmen, ilk il müteşebbis heyetini kurduğumuzdan beri, bir buçuk ay gibi kısa bir sürede on altı il merkezi otuz altı kaza merkezinde ve ayrıca bucaklarda müteşebbis heyetleri kurulmuştur" 8 diyerek teşkilatlanma çalışmalarının iyi yönde olduğunu vurgulamıştı. DP Mayıs ayının sonlarında 34 il ve 160 ilçede;9 Haziran ayında ise, 40 il ve 200 ilçede teşkilatlanma çalışmalarını tamamlamıştı.10Adnan Menderes, 17 Temmuz 1946'da Aydın'da yaptığı konuşmada; Partilerinin kuruluşunda, CHP'nin Doğu illerinde ve sınır illerinde DP'nin asla teşkilat kurmamasını şart koştuğu iddiasında bulunmuştu.

Van'da DP Teşkilatı 20 Temmuz 1946'da Malatyalı Ahmet Metin tarafından kurulmuş, Müteşebbis Heyet; Başkan Askeri Müteahhit Ahmet Metin, Muhasipliğe Müteahhit Bahri Toktamış, Kâtipliğe Müteahhit Orhan Kaya, Üyelikler; Müteahhit Ahmet Özbayram, Şöför Burhan Aktürk, Şehir Kulübü Sahibi Halil Aktürk, Seyyar Satıcı Bahri Oskay'dan oluşmuştu. DP Van Teşkilatı'nın kurulmasıyla CHP'nin önde gelen üyelerinden Mehmet Zeki Özalp ve Abdurahman Boya, partilerinden istifa ederek DP'ye geçmişti.

 

DP'nin Van'da kurulmasıyla birlikte, CHP, muhalefet partisini kontrolü altında tutmak için istihbarat çalışması yaptırmış, DP'nin kurucuları ile ilgili yapılan çalışmada, Ahmet Metin, Bahri Toktamış, Orhan Kaya'nın Vanlı olmadıklarını iş için Van'da ikamet ettiklerini; Ahmet Özbayram'ın iş için DP'de yer aldığını istenildiği takdirde CHP'ye geçebileceği rapor edilmişti. Halil Aktürk, Vanlı olup Diyarbakır ile iş yaptığını; Bahri Oskay, Başkaleli olup Van'da ticari bağlantıları olduğunu; Ahmet Özbayram, Bahri Oskay ve Halil Aktürk'ün istenildiği takdirde CHP'ye geçecekleri belirtilmişti. CHP, Ahmet Metin'in itibarını kaybettiği için DP'ye geçtiğini, askeri hastane işinde suistimale karıştığı, Hükümet Konağı inşaatı için müteahhitten 4.000 lira rüşvet aldığı için 6 aya mahkûm edildiğini öne sürmüştü. CHP, ilk dönemlerde DP'yi kontrol altında tutmak ve açıklarını kullanmak için istihbarat çalışması yaptırmıştı.

 

Van'da DP'nin teşkilatlanması seçim tarihine rastlamış DP, Van'da seçim gününden bir gün önce kurulmuş olduğu için(20 Temmuz 1946) teşkilatlanma fırsatı olmamış, seçimlerde aday gösterememişti. DP, 1946 Genel Seçimleri'nde bağımsız adayları desteklemiş, bağımsız adaylar Emin Kürdüvan ve Edip Berkman halktan oy alabilmek için yoğun bir çalışma başlatmışlardı.

 

117.650 nüfusa sahip olan Van, milletvekilliği için 3 aday göstermiş, DP'nin aday göstermediği Van'da, Emin Kürdüvan ve Edip Berkman bağımsız adaylıklarını koymalarına rağmen seçimlerde herhangi bir varlık gösterememişlerdi. Herhangi bir olayın yaşanmadığı ve olaysız geçen 49.442 seçmenden 45.229'un katıldığı seçimlerde C.H.P büyük başarı elde etmiş, İbrahim Arvas, Muzaffer Koçak, Rüştü Oktar milletvekilliğine hak kazanmıştı.

Seçimlerden sonra İsmet İnönü, DP'nin Doğu Anadolu'da Ocak ve Bucak Teşkilatı kurmasına sıcak bakmamış, Celal Bayar, "Şarkta bir jandarma ve ordumuz varsa da, orada lisanımız, kültürümüz hülasa hiçbir şeyimiz yoktur. Bu itibarla Demokrat Parti şarka gitmek kararındadır" demişti. 12 Temmuz 1947'den sonra İsmet İnönü düşüncesinde yumuşamaya başlayınca DP, Doğu Anadolu'da örgütlenmesini genişletmeye başlamıştı.

 

CHP'nin bu yumuşama siyaseti ile birlikte DP Van'da teşkilatlanmaya başlamış, 1947'de Maliye Varidat Kâtibi Selahattin Bey, Özalp'ta DP'yi kurmak için teşkilatlanma çalışmalarını başlatmıştı. Özalp DP Teşkilatı Kadir Günay ve Yusuf Kaplan tarafından kurulmuş. DP Gevaş Teşkilatı Fevzi Fayat tarafından kurulmuş, 1947 DP Gevaş, Kurubaş, İskele, Gemde Ocak Teşkilatları çok iyi çalışarak bölgedeki nüfusunu genişletmiş, köylerde yaptığı çalışmalarda önemli maddi kaynaklar sağlamıştı. DP merkeze bağlı Edremit Köyü, İskele Köyü, Gevaş İlçesi'ne bağlı Mückanis Köyü ile Pugniş Köyü'nde birer ocak teşkilatı kurmuştu. Köylerde, İhtiyar Heyetleri, çoğunlukla DP'nin nüfusu altına girmiş, Muradiye İlçesi'nde de Çaldıran Nahiye Müdürü'nün emirleri üzerine Nazarova Jandarma Başçavuşu Zafer Bey, DP Başkanı ile birlikte Çaldıran'ın köylerini gezerek birçok köyde DP Ocak Teşkilatı'nı kurmuşlardı. Başkale DP Teşkilatı, Tahir Öztürk tarafından kurulmuş, özellikle Şikak Aşireti ile akrabalığı olduğu için aşiretin de desteği ile ilçede güçlü bir teşkilat kurmuştu. DP Gürpınar hariç diğer ilçelerde teşkilat çalışmalarını tamamlamıştı.

 

Şubat 1948'de Hükümet konağı Mütehhatini tehdit ederek para almak istemesi suçlamasıyla tutuklanan DP Van İl Başkanı Ahmet Metin, mahkeme tarafından 6 ay hapis cezasına çarptırılması üzerine seçim kararı alınmış, 1948 Van DP İl Kongresi, Nisan 1948'de toplanmış, çok sert tartışmalar yaşanmıştı. Yapılan seçim sonucunda İl İdare Kurulu Başkanlığı'na Emekli Yarbay Şükrü Altay, İkinci Başkanlığa Fikri Özbayram, Veznedarlığa Hilmi Durmaz, Kâtipliğe Selim Sami Soydan, Üyeliklere; Fikri Erman, Hamdi Özbayram ve M.Zeki Özalp seçilmişti. Yapılan seçimlerde Haysiyet Divanı'na; Selahaddin Kaplanoğlu, Rüştü Türkoğlu, Nail Yücel, Şükrü Koçak, Hasan Somay, Mehmet Kızılkaya seçilmiş, kendi aralarında yaptıkları oylama sonucunda Hasan Somay Başkan seçilmişti. Merkez İlçe Teşkilatı İdari Kurul Üyelikleri'ne; Mehmet Dündar, Nurettin Abnaça, Selahaddin Bilgin, Enver Aytaç, Nail Yüksel seçilmiş, kendi aralarında yaptıkları seçimle Mehmet Dündar'ı Başkan seçmişlerdi.

Bu tarihten sonra Demokrat Parti'nin Van teşkilatlarında ortaya çıkan sıkıntılar partiden istifaların olmasına neden olmuş kısa süre sonra tekrar ilçe ve il yönetimlerinde seçim yapmak zorunda kalınmıştır.

 

Van DP Merkez İlçe Kongresi, 3 Nisan 1949'da Parti binasında toplanmış, yeterli sayıda üye bulunmadığından Kongre, bir hafta sonraya ertelenmişti.10 Nisan 1949'da toplanan Kongre'ye 140 delegeden 32'si katılmış, Divan Başkanlığı seçiminin gizli oyla yapılmak istenilmesi delegeler arasında tartışmalara neden olmuş, birçok delege salonu terk etmişti. Olaylar üzerine Kurubaş Delegesi, partinin artık eski işlevini yitirdiğini, yeni bir kadroya ihtiyaç olduğunu belirtmişti. Gürpınar DP Ocak Teşkilatı Ahulan, Kilise ve Arıkan Köyleri'nde teşkilat kurucusu Ahmet Metin'in girişimleriyle Ocak Teşkilatları kurulmasına rağmen Ahmet Metin, Van DP İl Teşkilatı'nın bu Ocak Teşkilatlarına ilgisiz kaldığı ve İl Kongresi'ne davet etmediğini iddia etmişti. Teşkilatlarda bu sıkıntıların devam etmesi üzerine DP Ahulan ve Kurubaş Ocakları, 810 üyesi birlikte toplu bir şekilde DP'den istifa etmesine rağmen Genel Merkez'in araya girmesiyle istifalarını geri almışlardı.

 

Merkez İlçe Kongresi'nden sonra Van DP İl Kongresi, 27 Nisan 1949'da Doğan Pasta Salonu'nda yapılmış, açılış konuşmasını yapan İl İdare Kurulu Başkanı Şükrü Altaylı, DP'nin kurulmasıyla ülkeye demokrasi havasının geldiğini, iktidar partisi döneminde zülüm ve haksızlıkların olduğunu, Özalp'ta kurşuna dizdirilen 33 kişinin bunun bir göstergesi olduğunu vurgulamıştı. Divan Başkanlığı'na DP Özalp İlçe Başkanı Şehvelet Aralan getirilmiş, gizli yapılan seçimler sonucunda İdari Kurul'a; Şükrü Altaylı, Hamit Kartal, Lütfi Dinçer, Fikri Özbayram, Fikri Erman, Mehmet Zeki Özalp ve Ziver Özkan seçilmişti. Seçimlerden sonra Talat Bekiroğlu, yaptığı konuşmada; Hükümet'in Van'a hiç ilgi göstermediğini, bölgenin kalkınmasında ziraai, sanai, iktisadi ve kültürel alanda hiçbir adım atılmadığını, yakında iktidarın DP'ye geçeceğini söylemişti. CHP Bölge Müfettişi İhsan Olgun, DP'nin bu iddialarının doğru olmadığını, Doğu Anadolu'nun kalkınması için CHP'nin bölgeye 10 milyon lira tahsis ettiğini, bu paranın 2,5 milyonunun Van'a ayrıldığını, yakın bir zamanda Van'da 100 yataklı Devlet Hastanesi'nin inşaatına başlanacağını söylemişti.

 

1949'da Özalp İlçesi'nde 66 DP Ocak Teşkilatı kurulmuştu. DP'nin 66 Ocağına karşılık CHP Özalp'ta 42 Ocak Teşkilatı kurabilmişti. DP'nin 7000 üyesinin olması CHP'yi endişeye düşürmüş, CHP İl İdare Kurulu eski Başkanı Bahri Çağlar, DP'ye üye olanların çoğunun bilinçsiz bir şekilde üye olduklarını; İlkbahar'da Müfettiş İhsan Olgun ile yapılacak sıkı bir çalışmayla, Özalp'ta DP üye sayısının 500 kişiye, ocak sayısını 10'a kadar indireceklerini belirtmişti. MP'nin Özalp'ta güçlenmesiyle Çubuklu, Velicanı, Giridli, Takur, Ergiz, Permeyrem, Yadigâr, Akvirik, Avzerik, Balçıklı, Ganisas, Seydibey, Yarımkaya, Hazar gibi 27 Ocak Teşkilatı DP'den ayrılarak MP'ye geçmişti. DP'nin burada güçlü olmasının sebebi DP İlçe Başkanı Şahvelet Aralan'ın 1949'da meydana gelen 33 kişinin ölümü ile sonuçlanan Özalp Olayını CHP aleyhinde kullanarak DP'yi Özalp'ta güçlü bir konuma taşımasıydı. CHP Bölge Müfettişi Yozgat Milletvekili İhsan Olgun, DP'nin Özalp'taki zaafından faydalanarak CHP Özalp Teşkilatı'nı takviye yaparak güçlendirmişti. Şahvelet Aralan ve oğullarının sahtekârlıktan yargılandıkları dosyayı temyize gideceği sırada mahkemeden çaldırarak yaktığı ve tekel binasından çalınan tekel mallarını İran'a sevkini temin ettiği iddiasıyla Van Ağır Ceza Mahkemesi'nin kararı ile tutuklanması, Özalp DP Teşkilatı'na ciddi oranda kan kaybettirmişti. Van DP Başkanı Şükrü Altaylı, "Bizi en kuvvetli bulunduğumuz Özalp'ta başkan ve üyelerimizi hapishanelere doldurmak suretiyle dağıtıyorlar" diyerek bunun bir komplo olduğunu öne sürmüştü. CHP Özalp Parti Başkanı Cemal Saatçioğlu'nun da çalışmalarıyla DP Ocak Teşkilatları dağılma noktasına gelmiş 1950'de Pisvanik, Varkanis, İsgirt, Mickanis, Karutis Köylerindeki DP Ocak Teşkilatları çözülerek topluca CHP'ye geçmişler, Gevaş İlçe Teşkilatı'na bağlı Horotos Köy Ocak Teşkilatı, DP'den istifa ederek CHP'ye katılmışlardı.

 

Görüldüğü üzere Demokrat Parti 1946-1950 yılları arasında tüm Türkiye'de olduğu gibi Van'da da teşkilatlanma çalışmalarına girmiştir. Yazımızda da belirttiğimiz üzere Doğu bölgesinde bu teşkilatlanma daha da sancılı olmuştur. Bu dönemde Van bölgesinde CHP ile büyük rekabet içine girmiş, bölgesel ve konjonktürel olaylar neticesinde güçlenmiş veya güç kaybetmiştir.

 

Gelecek hafta ki yazımızda bu yazının devamı olarak 1950-1960 yılları arası Van'da ki Demokrat Parti yapılanmasına değinmeye çalışacağım.

 

İyi Okumalar, Kalınız Sağlıcakla!

 
Etiketler: 1946-1950, tarihleri, arasında, Van'da, Demokrat, Parti,
Yorumlar
Haber Yazılımı